تبلیغات
آسمان سیه فام - اسطرلاب


آسمان سیه فام

اسطرلاب از قدیمی ترین اجزای نجومی است.برخی معتقدند،یونانیان باستان علم اخترشناسی و اسطلاب را از کلدانیان و بابلیان آموختند و پس از یونانیان،دیگران فرا گرفتند و در سرتاسر عالم پراکندند.واژه اسطرلاب را برخی به صورت اصطرلاب نیز می نویسند.

این کلمه ریشه ای یونانی دارد و از دو بخش تشکیل شده است بخش اول آن اَسطرُ،به معنای ستاره و بخش دوم آن لاب به معنای گرفتن و اخذ کردن است.پس می توان آن را به «ستاره یاب» معنی کرد.البته در برخی متون قدیمی اولیه مانند متنی از ماشاءا... یهودی ایرانی الاصل آن را به «اخذالکواکب» هم معنا کرده اند.البته این ترجه تحت اللفظی با واژه ی اصلی آن در زبان یونانی تطابق دارد.از این واژگان که بگذریم،اسطرلاب را در نجوم دوره ی اسلامی افراد گوناگونی با معناهای گوناگون به کار برده اند.از آن جمله می توان به کوشیار گیلانی و ابوریحان بیرونی اشاره کرد که آن را «میزان الشمس» یا ترازوی آفتاب ترجمه و ابوریحان علاوه بر آن «مرأة الکواکب»یا آینه ی ستاره نیز ترجمه کرده است.همانطور که دیده می شود نقل قول های فراوانی درباره ی ریشه و معنای این کلمه بیان شده است.اما آنچه مسلم استاسطرلاب از زبان یونانی به فارسی و عربی راه پیدا کرده و قول به عربی یا فارسی آن بی اساس است.

قدمت ساخت این ابزار نجومی دقیقاً معلوم نیست.اما در پژوهش ها و کاوش های باستان شناسی برخی لوح های سفالین مربوط به دوره ی بابلیان،اسطرلابی بدست آمده است که مشابعه نوعی اسطرلاب،به نام مسطح است.برخی نیز قدمت اختراع آن را در حدود قرن سوم قبل از میلاد در یونان،درست زمان شکوفایی دانش ستاره شناسی در یونان می دانند.

انواع اسطرلاب

در کل اسطرلاب را می توان به سه دسته بزرگ و اصلی تقسیم کرد:

1-اسطرلاب کروی: در آغاز اسطرلاب به شکل کره ساخته می شد و تصویر صورت فلکی و اجرام آسمانی را بر روی کره می کشیدند.احتمالا هیپارخوس و بطلمیوس از نخستین استفاده کنندگان این ابزار نجومی بودند.

2-اسطرلاب مسطح: مسلمانان در آغاز با اینکه با این اسطرلاب آشنایی داشتند اما به اسطرلاب کروی رو آوردند.اما بدلیل اینکه اسطرلاب کروی در دقت و همین طور آسانی کاربرد به پای نوع مسطح آن نمی رسید کم کم جای خود را به اسطرلاب مسطح داد.این نوع اسطرلاب بر اساس تصویرسازی اجرام از فضای  سه بعدی بر روی فضای دوبعدی ساخته می شود.

3-اسطرلاب خطی: در سده 6ه.ق/12 م شیخ شرف الدین مظفربن مظفر طوسی که در فنون ریاضی،اقلیدس و مجسطی مهارت داشت و همچنین استاد شیخ کمال الدین یونس موصلی بود و موصلی نیز خود استاد خواجه نصیرالدین طوسی بود،با بررسی اسطرلاب های مسطح به این نکته پی برد که می توان کار تسطیح را روی یک خط یا میله نیز انجام داد و همان نتیجه را بدست آورد.بدین ترتیب اسطرلاب خطی را ساخت و آن را عصای طوسی نامید.این وسیله با اینکه بسیار ساده بود و نسبت به نوع مسطح آسانتر جه به جا می شد اما بدلیل کارایی محدود،کاربرد گسترده ای پیدا نکرد.

کاربرد های اسطرلاب

اسطرلاب نه تنها ابزاری نجومی بود،بلکه برای حل مسائل هندسه و مثلثات کروی و اندازه گیری های زمینی نیز مورد استفاده قرار می گرفت.به طور اساسی  اسطرلاب برای اندازه گیری فواصل زاویه ای ظاهری مورد استفاده قرار می گرفت.برای این کار اسطرلاب را می توانستند موازی صفحه ی افق یا عمود بر آن نگه دارند.اصلی ترین و مستقیم ترین اندازه گیری،مربوط به تعیین ارتفاع خورشید است و با استفاده از آن و به کمک نمودارها و صفیحه ها و جدول ها در رو و پشت  اسطرلاب می توانستند دیگر محاسبات نجومی را انجام دهند.از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1-اندازه گیری ارتفاع،سمت،میل و بعد ستاره ها و خورشید

2-پیدا کردن افق

3-تعیین اوقات صبح و شام

4-تعیین دوری و نزدیکی ستاره ها

5-طول و قوس روز و شب

6-تعدیل

7-زمان وقوع گرفت های نجومی

8-رؤیت اهله ی ماه

9-تعیین اوقات نماز

10-تعیین جهت قبله

11-تنظیم اسطرلاب از روی مکان خورشید یا ستاره ها

12-یافتن زمان بر حسب ساعات مستوی

13-تعیین ساعات معوجه

14-وضعیت آسمان در زمان دلخواه

15-یافتن زمان طلوع و غروب خورشیدی و بسیاری کارهای دیگر

علاوه بر اینها،یکسری اندازه گیری های زمینی نیز انجام می دادند،بعنوان نمونه:

1-اندازه گیری ارتفاع های زمینی مانند ارتفاع یک کوه یا عمارت یا شخص

2-اندازه گیری عمق چاه

3-اندازه گیری عرض و پهنای رودخانه ها

4-اندازه گیری طول و عرض شهرها

5-تعیین موقعیت کشتی در دریاها و آب ها.


نوشته شده در چهارشنبه 9 تیر 1389 ساعت 01:14 ق.ظ توسط مریم نظرات | |



قالب جدید وبلاگ پیچك دات نت